barítono José de Freitas

JOSÉ DE FREITAS

José de Freitas, de nome completo José Cirilo de Freitas Silva, nasceu na Madeira e foi padre da Congregação da Missão (Padres Vicentinos). Já depois de padre, estudou nos conservatórios do Porto e de Lisboa, onde concluiu o Curso Superior de Canto com excelente classificação. Em 1978 tornou-se artista residente do Teatro Nacional de São Carlos onde se estreou com Schaunard em La Bohème. Foi intérprete de importantes papéis de barítono e de baixo-barítono em Portugal e no estrangeiro. Foi também diretor de coros e compositor de cânticos litúrgicos.

ENTREVISTA

Qual foi o primeiro momento em que se lembra de ter tido consciência de que a música era importante para si?

O primeiro momento?! Preferiria falar de uma pequena série de momentos… Concretizando: No meu 5º ano do seminário (hoje 9º ano), cerca dos 16 anos, quando a chamada “mudança de voz” era já algo acentuada, o meu ilustre professor de música, Padre António Ferreira Telles, poucos dias após ter-me convidado para tocar harmónio em algumas cerimónias litúrgicas (ele era o harmonista oficial, obviamente) e pedir-me para, alternadamente com outro colega, iniciar os cânticos na liturgia (o equivalente a solista), veio falar comigo na véspera da festa do Padroeiro do seminário (S. José), e disse-me: “Confio muito em ti para “segurares” a 4ª voz na missa solene de amanhã.” Ora aí tem um “puzzle” com bastante significado na minha “consciência musical” de jovem seminarista…

Quais os professores que mais o influenciaram no tempo de seminário?

Vou referir-me apenas a professores de música, obviamente. Desde os primeiros anos, tive uma veneração especial por um ilustre mestre, muito “sui generis”, mas muito competente e sabedor: o Padre António Ferreira Telles, a que atrás aludi. Era excelente harmonista, compositor, ótimo harmonizador. O Pe. Fernando da Cunha Carvalho, felizmente ainda entre nós, também teve influência na minha orientação musical, e não só. Mas vou salientar, sem querer ser injusto para os atrás citados e porventura outros, o Pe. João Dias de Azevedo, que muito me ajudou sobretudo no harmónio e no órgão, no Seminário de Mafra, onde fiz o meu noviciado (1954-1956). Nesse período, cheguei a tocar órgão em algumas celebrações dominicais e festas na Basílica de Mafra… E, para completar os anos do seminário, não poderei omitir o Pe. Fernando Pinto dos Reis (1929-2010).

Depois de ir para o seminário e de ser padre, quando é que se apercebeu de que cantar era o mais importante na sua vida profissional?

Como disse, cedo me iniciei e fui crescendo na função de solista. Continuei-a ao longo de todo o curso, alternando-a com o múnus de harmonista. Terminado o curso, fui incumbido da disciplina de Música (além de outras), no seminário menor. O concílio do Vaticano II acabava de privilegiar o vernáculo na liturgia. Iniciei a renovação de todo o repertório vigente. Eu próprio dei largas a uma velha paixão e iniciei a composição de cânticos em português, incluindo o “ordinário” e o “próprio” da missa para determinadas solenidades, além de outros cânticos circunstanciais. Aconselhado por não poucos, matriculei-me no Conservatório do Porto. Canto? Composição? Duas paixões. Muito incitado e encorajado pela professora D. Isabel Mallaguerra, decidi-me mais seriamente pelo canto, sem descurar a composição musical.

Após o curso geral de canto no Conservatório do Porto, vim a concluir o Curso Superior no Conservatório Nacional com a professora D. Helena Pina Manique. Com o programa do exame do curso superior concluído com alta classificação, fui convidado para vários recitais em Lisboa e não só. Iniciei logo de seguida o curso de ópera com o professor Álvaro Benamor e D. Helena Pina Manique. Fui admitido no Coro Gulbenkian, onde estive durante alguns meses até seguir para Paris com uma bolsa de estudos.

O diretor do Teatro Nacional de São Carlos, Eng. João Paes, que já me ouvira no Conservatório, convidou-me para, temporariamente, interromper o estágio em Paris e vir a Lisboa preparar o desempenho de um importante papel numa ópera portuguesa. Bem sucedido, pediu-me para, após o estágio parisiense, seguir para Florença, afim de preparar, com o famoso Gino Bechi, o importantíssimo papel de primeiro barítono (Lord Enrico d’Ashthon) da ópera Lucia di Lamermoor, de Donizetti. Cantei esse papel em novembro de 1977, no Teatro Rivoli (Porto)…

Toda esta “bola de neve” a partir da conclusão do curso superior de canto em 1974, todo o incrível desencadear de situações até finais de 1977, todo o ano de 1977 sobretudo, tudo isso responde à sua pergunta… Parafraseando, em contraste, um fadista, diria: “Ser cantor não foi meu sonho, mas cantar foi o meu fado…”

Dos anos em que estudou Música e Canto, que professores tiveram uma influência mais decisiva?

Nos conservatórios do Porto e de Lisboa, tive a felicidade de ser orientado respetivamente pelas professoras D. Isabel Mallaguerra e D. Helena Pina Manique, e ainda, por algum tempo, pela D. Arminda Correia, sem esquecer o Prof. Álvaro Benamor (cena).

Em Paris, como olvidar o trabalho com a famoso baixo Huc-Santana e o não menos célebre barítono Gabriel Bacquier? Em Itália, e aqui em Portugal, Gino Bechi foi simplesmente precioso no trabalho vocal e cénico. Este famoso barítono, que também me honrava com a sua amizade, cantou nos anos 40, em todos os grandes palcos do mundo. A sua famosa “entrega” aos espetáculos e nos espetáculos, quer cenicamente mas sobretudo vocalmente, levou-o a tal desgaste que teve de terminar a sua carreira por volta dos 40 anos, precisamente com a idade com que eu comecei…

Foi difícil deixar de ser padre e optar pela carreira musical?

Quando, em finais dos anos 60, me matriculei no Conservatório do Porto, confesso que o meu sonho era dar uma componente artística à minha missão de padre.

Começaram a surgir, porém, situações que não deixaram de me ir perturbando. Alguma confusão começou a instalar-se nos meus horizontes… Estávamos em pleno pós-74… Sobretudo a partir de 1977, comecei a sentir-me ultrapassado pelos acontecimentos. Tinham de ser tomadas decisões… Não podia viver na ambiguidade!… Houve muitas dúvidas, muitas incertezas… O meu Padre Provincial de então propôs-me fazer as duas coisas: padre e cantor… Tudo se desenrolava vertiginosamente… Eram convites para concertos, para óperas, etc.
Cheguei mesmo a atuar durante não pouco tempo, estando ainda no exercício do ministério… Fui chegando à conclusão de que as duas funções não faziam grande sentido… Em finais de 1978, acabei por tomar a decisão: pedi para Roma a dispensa do exercício das ordens. Não tive resposta fácil. Demorou mais de dois anos. Pelo meio, um apelo a que repensasse…

Qual foi o papel da Igreja na sua vida musical?

Primeiramente, como é obvio, penso em todo o curso do seminário. Para além de todos os aspetos da formação, a música da Igreja, o canto gregoriano, ocupou uma grande parte desse período, quer na teoria, quer na prática. O nosso Cantuale, um livro específico da Congregação da Missão com os mais belos cânticos gregorianos e muitos outros, a uma ou mais vozes, dominou grande parte desses anos, as nossas vozes e as nossas almas.

No seminário Maior, durante o curso de filosofia e teologia, para além das mais belas obras de polifonia sacra, cantávamos, todos os domingos e festas, o “comum” e o “próprio” em gregoriano, de acordo com o emblemático Liber Usualis, a mais completa obra do canto da Igreja. Tudo isto, naturalmente acompanhada da parte teórica, marca indelevelmente a minha personalidade e a minha formação musical. E não esqueço que quase sempre, alternadamente, fui organista e solista…

Após a ordenação, seguiram-se anos dominados pelo Concílio do Vaticano II, com uma série extraordinária de documentos sobre a música e a liturgia em vernáculo,com o aparecimento de excelentes compositores. E foram sempre surgindo, com os diversos papas, importantes documentos sobre a música litúrgica. Não posso esquecer os “famosos” cursos gregorianos de Fátima que frequentei.

Durante os anos 1977-1995, em que a vida artística teve o seu lado prioritário, nunca deixei de estar atento aos documentos da Igreja sobre música sacra e à obra de excelentes compositores que temos.

A partir de 1997, já no pós – S. Carlos, a pedido do meu grande amigo Conégo José Serrasina que acabava de ficar à frente da Paróquia dos Anjos, em Lisboa– a minha paróquia -, comecei a orientar o coro paroquial, tomando a peito a renovação dos cânticos e a dinamização litúrgica. Baseava-me sempre nos textos de cada celebração. Após 5 anos de intenso e profícuo trabalho, abracei outro projeto – na Capela do Palácio da Bemposta (Academia Militar), onde colaborei durante 13 anos (2003 – 2016). Durante este período, compus dezenas de cânticos que vieram a ser publicados pela Academia Militar, em 2012, num volume com o título Deus é Amor. Porque o “contexto” de então era “específico”, o referido volume irá “sofrer” brevemente substancial alteração.

Qual foi a maior deceção na sua vida?

Se me permite, não apresentaria uma mas duas deceções, e ambas no âmbito do mundo lírico. A primeira, logo de início. Tinha feito 40 anos. Eram diferentes, agora, o sonho e o ideal. Imaginava que perante mim, ia surgir um meio pleno de elevação, um ambiente superior, de arte, de cultura, etc. Cedo, porém, fui verificando e concluindo que as cores que sonhara belas, não, não o eram assim tanto… A realidade era bastante mais prosaica… Bem!… Respirei fundo, bem fundo, passe a expressão… E, vamos a isso!… Mas vamos mesmo! O desafio que ora iniciava era para ganhar, era mesmo para vencer!… E foi! Não tive o caminho atapetado de rosas, longe disso, muito longe! Foram necessárias uma fibra excecionalmente forte como considero ter, uma fé inabalável em Deus como efetivamente tenho, e também, obviamente, uma grande confiança nos talentos que Deus me deu, aliados à formação que tive (não poderei esquecê-lo!) E…aí vou eu!… E nem tudo foram espinhos, digamos em abono da verdade. Tive um público que me admirava e apoiava bastante, excelentes e excecionais críticas, outras nem tanto… E, entre um pessoal que rodava as três centenas (coro, orquestra, cantores, técnicos, etc), tive não poucos amigos e admiradores! Não esqueço que, logo no começo, nos primeiros ensaios, vi lágrimas nos olhos de algum do pessoal, ao verem a minha entrada enérgica, decidida, confiante, e pensando no “mundo” donde acabava de chegar… aos 40 anos!…

A segunda deceção foi no fim. Em finais de 92, a SEC, tendo à frente o Dr. Pedro Santana Lopes, achou por bem dissolver a Companhia Portuguesa de Ópera (cantores, orquestra, etc). Éramos 14 os cantores principais. Mesmo tendo em conta que eu continuava a cantar no país e não só, esta foi sem dúvida uma grande deceção. Aos 55 anos, encontrava-me no ponto mais alto da carreira, a nível vocal e cénico, na minha opinião e na de quantos me conheciam e ouviam! Esperava estar “em grande” mais uma boa dezena de anos… Lembrei-me então das palavras de Gino Bechi, quando, certo dia, nos anos 80, após fazer as célebres e espetaculares demonstrações, vocais e cénicas, durante um ensaio, e quando já contava perto dos 80 anos, teve este desabafo: “Agora é que eu sei cantar!”

Pois é!… Parafraseando o meu mestre, diria: “Agora… é que eu sabia cantar!…”

Qual foi o momento mais alto da carreira como cantor lírico?

Desempenhei os mais diversos papéis de 1º barítono, de baixo-barítono, papéis característicos, enfim, foram cerca de 50… Nunca tive um fracasso nos meus desempenhos. Pelo contrário! Escolher o momento mais alto?!… É difícil!… Estou a lembrar-me de não poucos… Do “Le Grand-Prêtre de Dagom” da ópera Samson et Dalila, de Saint-Saëns, em 1983. Quis preparar o papel em Lyon com o meu ex-professor de Paris, o grande barítono Gabriel Bacquier. Estou a recordar-me do “Dulcamara” da ópera L’Elisir d’Amore, de Donizetti, em 1984 e 1985… Do “Rocco”, da ópera Fidelio de Beethoven… Enfim, não vou alongar-me na citação de outras boas e belas hipóteses…

Mas vou escolher como momento mais alto uma ópera fora do estilo clássico: a ópera Kiú, do compositor espanhol Luís de Pablo, levada à cena em 1987 no Teatro Nacional de São Carlos. O meu papel de Babinshy, o pivô da ópera, na sua grande espetacularidade e dificuldade vocal e cénica, foi na verdade um momento muito alto na minha carreira! Não foi por acaso que o próprio compositor Luís de Pablo e o maestro Jesús Ramón Encimar me convidaram, 5 anos depois (dezembro de 1992 – janeiro de 1993), para interpretar em Madrid o mesmo papel!…

Quais foram os cantores líricos mundiais que mais o inspiraram?

Estavam na moda, nos anos 60, cantores líricos que deveras nos entusiasmavam. Lembro-me, por exemplo, de Mário Lanza, de Luís Mariano, de Alfredo Krauss que vim a conhecer em São Carlos, e com o qual contracenei, inicialmente, num ou noutro pequeno papel. E vários outros, quase todos tenores. O meu tipo de voz é de barítono ou de baixo-barítono. Mas foi sobretudo a partir do Curso Superior de Canto que comecei a interessar-me por vozes líricas, o que é absolutamente natural. Dado o meu tipo de voz, cerca de cinco ou seis cantores internacionais dominavam particularmente os meus gostos. Comecemos pelos alemães Dietrich Fischer-Dieskau e Hermann Prey, barítonos. O primeiro, absolutamente excecional em lied, tendo cantado praticamente tudo o que havia nesse domínio. Muitos o consideraram o maior músico do século XX. Foi inclusivamente maestro de música sacra. Ouvi-o ao vivo em Paris. Hermann Prey era superior como ator. As suas interpretações em óperas de Mozart, Rossini, Donizetti ficaram memoráveis. Outros dois barítonos ou baixo-barítonos, Fernando Corena e Rolando Panerai, eram também grandes cantores e atores, mais característicos que os anteriores. Outro barítono que, vocalmente (não cenicamente) me enchia as medidas, era Piero Cappuccilli. Era um barítono a que eu chamaria heróico-dramático, com uma incrível potência de voz. Jamais esquecerei o seu desempenho em Simon Boccanegra de Verdi, no São Carlos…

Poderia obviamente alongar-me, no que às vozes masculinas diz respeito. Mas também não posso deixar de me referir a vozes femininas que, além de nós deixarem siderados, tanto nos ensinaram! Antes de mais, Maria Callas!… Depois, uma Victoria de los Angeles que cheguei a ouvir na Gulbenkian. Fiorenza Cossotto, Mirella Freni, Christa LudwigMonserrat Caballé que ouvi em Paris dirigida por Leonard Bernstein… Uma Joan Sutherland, La Stupenda, a tal que cantou a Traviata no Coliseu na famosa noite de 24 para 25 de abril de 1974, com o já citado Alfredo Kraus… E eu estava lá!…

Quais os músicos portugueses mais influentes na sua carreira?

Por músicos, entendo compositores, professores, pianistas, ensaiadores, “pontos”, cantores, e, porque não, críticos… Antes de mais, as minhas duas professoras nos conservatórios do Porto e de Lisboa, respetivamente: Isabel Malaguerra e Helena Pina Manique. A professora D. Arminda Correia fez de forma extraordinária a breve transição entre uma e outra. Álvaro Benamor, na classe de ópera. A pianista Maria Helena Matos que me acompanhou com enorme competência desde o Conservatório Nacional, incluindo o exame final, e praticamente em todos os recitais que fui dando ao longo da carreira. O maestro Armando Vidal, músico de gema, com o qual preparei, como a generalidade dos artistas, quase todos os papéis que tinha a desempenhar nas dezenas de óperas em que fui interveniente. Entre os maestros – “pontos” – , não esquecerei o maestro Pasquali que tão competentemente orientou, durante os primeiros tempos, as nossas intervenções em palco, e o maestro Ascenso de Siqueira, grande e bom amigo e incrível ser humano… Tive a felicidade de trabalhar com encenadores como António Manuel Couto Viana, que me honrava com a sua amizade, Carlos Avillez (em várias óperas), Luís Miguel Cintra, João Lourenço

Cantores? Álvaro Malta, Hugo Casaes, Elizette Bayan, Armando Guerreiro, e outros… Lembro-me ainda de preciosas “dicas” que me deu Álvaro Malta

Compositores? Antes de mais, o Prof. Cândido Lima. Conheci-o em Paris. Conversávamos muito. Não esqueço o dia em que ele me apresentou ao seu amigo Iannis Xenakis… Fomos juntos a vários concertos. Preparei, com ele ao piano, algumas obras suas para canto. Foi meu pianista num concurso de canto em que fui premiado… Tudo isto em Paris, em 1977.

Com o grande compositor Fernando Lopes-Graça, tive a honra de preparar um importante papel de solista na sua obra As Sete Predicações d’Os Lusíadas, em vista à estreia mundial da mesma no VI Festival da Costa do Estoril (1980).
Joly Braga Santos honrava-me com a sua amizade e admiração. Com ele ensaiei o papel de solista na sua Cantata Das Sombras, sobre texto de Teixeira de Pascoaes, para primeira audição mundial no Teatro de S. Luís, a 27 de julho de 1985, com o Coro Gulbenkian, e enquadrada no XI Festival de Música da Costa do Estoril. De Joly Braga Santos nunca poderei esquecer as suas palavras, em pleno palco, no fim da última récita da sua Trilogia das Barcas, em maio de 1988: “Estou a compor uma ópera, para a Expo de Sevilha (daí a 4 anos), baseada numa obra de Frederico Garcia Llorca, Bodas de Sangue e tenho um muito bom papel para si”. Entretanto, o maestro falecia 2 meses depois, a 18 de julho de 1988, o que constituíu uma grande perda para o País, para a cultura portuguesa.

Quanto a críticos, devo dizer que, entre outros, Francine Benoit, João de Freitas Branco, José Blanc de Portugal muito me encorajaram e elogiaram!

E hoje, o que acha da evolução da ópera em Portugal?

Francamente, tenho dificuldade em responder. Há cerca de vinte e cinco anos, após a extinção da Companhia Portuguesa de Ópera e de ter dado como terminada a minha carreira lírica, abracei outro projeto e alheei-me bastante desse tema. Sei que, sobretudo por razões orçamentais, a programação se ressente, e muito. Tudo parece ser diferente. Repito: não tenho dados que me permitam fazer qualquer juízo de valor…

O que pensa do papel da música na Igreja?

Desde o Seminário Maior, fui lendo atentamente, e mais que uma vez, os documentos papais que surgiram desde o princípio do século XX:
o Motu próprio de São Pio X (1903) sobre a Restauração da Música Sacra;
a Constituição Apostólica Divini Cultus (1928) no pontificado de Pio XI, sobre a liturgia e a música sacra; a Encíclica Musicae Sacrae Disciplina (1953), do Papa Pio XII, sobre a Música Sacra, vocal e instrumental.

Logo após o Concílio do Vaticano II, surge a Constituição Conciliar Sacrosanctum Concilium (1963), a realçar que “a acção litúrgica reveste maior nobreza quando é celebrada com canto, com a presença dos ministros sagrados e a participação ativa do povo”. E quando fala de canto, obviamente que se refere ao canto sagrado intimamente unido com o texto. E se o canto gregoriano ocupa sempre um lugar privilegiado em igualdade de circunstâncias, não são excluídos os outros géneros de música sacra mormente a Polifonia, desde que em harmonia com o espírito da ação litúrgica, e de acordo com os diversos tempos litúrgicos, com as diversas celebrações e os vários momentos da celebração. Compositores, organistas, mestres de coro, cantores, músicos (instrumentistas) devem formar um todo para o esplendor do canto.

Alguns anos após o Concílio, a famosa Instrução Musicam Sacram (1967), da Sagrada Congregação dos Ritos, é a síntese, diria perfeita, do que à Música Sacra diz respeito, desde o canto na celebração da missa, passando pela preparação de melodias para os textos em vernáculo, depois a música para instrumental, o Canto no Ofício, etc etc.

O assunto levar-nos-ia ainda a três ou quatro intervenções de São João Paulo II, a uma célebre conferência do Cardeal Ratzinger (mais tarde Papa Bento XVI) em 1985, a uma Nota Pastoral dos nossos bispos por ocasião do Ano Europeu da Música (em novembro de 1985).

E o nosso Papa Francisco, por mais de uma vez, tem insistido que a Música Sacra e Canto Litúrgico devem estar plenamente inculturados nas linguagens artísticas atuais.

Quais os compositores que mais ouve e, desses, que obras prefere?

J.S. Bach é incontornável. Oiço com frequência, por exemplo, a Cantata do Café, cuja ária Hat man nicht mit seinen kindern fez parte do programa do meu exame do Curso Superior de Canto de Concerto, e foi uma das provas de acesso ao Coro Gulbenkian, em novembro de 1974; a Missa em Si m, cujas árias de baixo cantei; e a Paixão Segundo S. João, em que interpretei o papel de Jesus, no Porto, em abril de 1977, quando ainda estagiava em Paris…
Haëndel (O Messias, e Música Aquática); Beethoven (Sinfonias 3, 6 e 9) e a ópera Fidelio, cujo papel de Rocco desempenhei em junho de 1986; Mozart (o Requiem que, enquanto membro do Coro Gulbenkian, cantei no Coliseu em 1975, com gravação para a Erato; a Sinfonia nº 40, etc etc); Haydn (A criação, a Missa de Santa Cecília e a Sinfonia Concertante); Bizet (Carmen); Bramhs (Um Requiem Alemão);Rossini (Stabat Mater); Tchaickowsky (Romeu e Julieta e Francesa da Rimini; Dvorak (Sinfonia nº 9, O Novo mundo); Ravel (Bolero); Rodrigo (Concerto de Aranjuez); Strauss (valsas); Elgar (Concerto para violoncelo).

E muito, muito mais, obviamente.

O que o levou a colecionar livros e discos?

Certamente, e de uma forma geral, o meu gosto pela música, a ligação à Igreja, o meu profissionalismo, a cultura. É claro que tudo se desenrola de acordo com as diversas etapas da vida:

a minha função de professor de Música (além de outras disciplinas) no seminário menor, após a minha formação, e o começo dos meus estudos no Conservatório;

a minha transição para a vida pastoral, durante 3 anos;

a minha ida para Lisboa para concluir o curso Superior, do Conservatório, e a minha curta passagem pela Fundação Gulbenkian;

o meu estágio de dois anos em Paris, concluído com 2 meses em Itália;

o começo e a continuação da minha carreira lírica no Teatro Nacional de São Carlos;

os 3 anos pós-São Carlos em que continuei a minha carreira;

o abraçar de novo projeto: “trabalhar” um coro inserido numa missão pastoral na Paróquia dos Anjos (Lisboa), a minha Paróquia, a partir de 1997 e, posteriormente, de 2003 a 2016, na capela do Palácio da Bemposta (Academia Militar);

e porque não dizê-lo, as minhas viagens de automóvel, algumas longas, nos anos 70 e daí para cá, para já não falar da minha própria casa…

Como vê, são muitas as etapas e as circunstâncias em que procurei estar sempre em dia e dentro das exigências das mesmas. Livros, discos, cassetes, CDs, DVDs eram verdadeiros instrumentos de trabalho, de cultura, de ocupação, de prazer…

Julgo ter sintetizado as razões da minha importante biblioteca e discoteca, das quais progressivamente e criteriosamente, me vou voluntariamente desfazendo.

Antes da sua formação académica no conservatório, que lugar tinha a música erudita no seu papel de formador no seminário?

Além de renovar completamente o repertório de cânticos religiosos que vinha de há longos anos (o que supunha rodear-me de bom material), comecei a interessar-me por vozes maravilhosas que os discos faziam chegar até nós (Mario Lanza, Luis Mariano, Alfredo Krauss etc, e por orquestras excecionais que nos traziam as mais belas melodias clássicas, canções famosas, música de filmes históricos…

Tive sempre a preocupação de partilhar com os meus jovens alunos algum desse maravilhoso mundo musical… Era importante para a educação da sua sensibilidade, dos seus gostos, da sua cultura.

Lembro-me, e muitos ex-alunos (quer do seminário, quer do ensino público) se recordarão de ter dado a ouvir, entre outras obras, uma pequena peça do compositor russo Alexander Borodine. Tratava-se de Nas estepes da Ásia Central. Era a caravana que surgia ao longe, a marcha dos camelos, a intensidade instrumental que “subia” a anunciar a chegada da caravana, a permanência no terreno, o retomar da marcha, os sons que se iam extinguido… até a caravana se perder de vista!… Era tudo tão belo, tão claro! Apaixonante!… O interesse era enorme. Os alunos começavam a compreender que a música tem um sentido, um conteúdo, uma intenção, uma finalidade, uma expressão!
O mesmo sucedeu com outras obras, como o Hino da Alegria, da IX Sinfonia de Beethoven! Etc etc.

Mas adverti-os sempre para que nada disto desviasse a atenção do essencial da sua formação!…

Em três palavras como se caracteriza a si mesmo?

Persistente! Perfecionista! Brioso!

Lisboa, 19 de março de 2018

.

JOSÉ DE FREITAS NA COMUNICAÇÃO SOCIAL

Um barítono que é crítico de si próprio

Correio da Manhã, 28 de abril de 1986

.

De padre a cantor principal de ópera no Teatro São Carlos

Diário de Notícias do Funchal, 11 de maio de 1986

.

José de Freitas: de padre a cantor

Correio da Manhã, 02 de agosto de 1987

Cancioneiro do Ribatejo

Nesta terra há um rio antigo

[ Fado Ribatejo ]

Nesta terra há um rio antigo de saudade
que nos dá vida e sonho e encantamento
e a paz que o campo tem e a verdade
de quem vive outro sítio, outro momento.

Ter o Tejo aqui, assim, ao pé da porta
é um berço de força e de saber.
Traz-se ao peito o gosto da paixão
enquanto o sol nos fala ao entardecer.

Viver assim é outro modo, outra maneira,
outra vida, outro sonho a comandar.
Passa o tempo escorregando à minha beira,
cantam-se fados à noite para lembrar

E o sol e a gente e o campo e a cidade
e a cheia, esse chão de água a cobrir tudo
e a alma imensa de um povo sem idade
não mudes tu, meu povo, que eu não mudo.

Nesta pátria Ribatejo se ama e canta
se dança, se trabalha e se resiste
e onde o peito alcance haverá chama
ninguém é mais alegre nem mais triste.

E doce e forte e sereno ao mesmo tempo
como os cavalos ao longe, ao pôr do sol
existe aqui um templo que é eterno
na lenda e no feitiço do Almourol.

E o sol e a gente e o campo e a cidade
e a cheia, esse chão de água a cobrir tudo
e a alma imensa de um povo sem idade
não mudes tu, meu povo, que eu não mudo.

Letra e música: Pedro Barroso
Intérprete: João Chora (in CDs “João Chora”, 1999; “Ao Vivo na Chamusca”, 2001)

Lisboa

Canções da Estremadura

Letras

Ai, ai, ai! O meu amor

[ Toada (mazurca) ]

Ai, ai, ai!
O meu amor foi-se embora;
Já lá vai com a maré cheia,
Já lá vai p’la barra fora.

Ai, ai, ai!
O meu amor anda ao mar;
Quem tem amor mareante
Não tem homem p’ra casar.

Ai, ai, ai!
O meu amor foi-se embora;
Já lá vai com a maré cheia,
Já lá vai p’la barra fora.

Ai, ai, ai!
O meu amor anda ao mar;
Quem tem amor mareante
Não tem homem p’ra casar.

Ai, ai, ai!
O meu amor foi-se embora;
Já lá vai com a maré cheia,
Já lá vai p’la barra fora.

Celina da Piedade, Em Casa

Letra: Tradicional da região de Setúbal (recolhida em finais do séc. XIX)
Música: Tradicional da região de Setúbal (recolhida finais do séc. XIX) + “Bonny Sweet Robin”, de autor anónimo inglês do séc. XVI
Arranjo: Daniel Schvetz
Intérprete: Celina da Piedade (in 2CD “Em Casa”: CD1, Celina da Piedade/Melopeia, 2012)

Conheça AQUI os produtos Meloteca!

Loja Meloteca, recursos musicais criativos para a infância

Loja Meloteca, recursos musicais criativos para a infância

Pode ser do seu interesse o Musorbis, sítio do património musical dos concelhos.

Estando a dobar

Estando a dobar meadinhas d’ouro
Caiu-me o novelo, ficou em pó d’ouro.
Cheguei-me à janela para ver quem vinha:
Vinha uma saloia pela rua acima.

Trazia uma menina muito doentinha.
Que lhe receitaram? Caldos de galinha.
Chamaram por ela: «Toninha! Toninha!»
Logo se curou mais a meadinha.

Estando a dobar meadinhas d’ouro
Caiu-me o novelo, ficou em pó d’ouro.
Cheguei-me à janela para ver quem vinha:
Vinha uma saloia pela rua acima.

Trazia uma menina muito doentinha.
Que lhe receitaram? Caldos de galinha.
Chamaram por ela: «Toninha! Toninha!»
Logo se curou mais a meadinha.

Letra e música: Tradicional
Intérpretes: Ana Tomás & Ricardo Fonseca (in CD “Canções de Labor e Lazer”, Ana Tomás & Ricardo Fonseca, 2017)

Reciclanda

Reciclanda

O projeto Reciclanda promove a reutilização, reciclagem e sustentabilidade desde idade precoce.

Com música, instrumentos reutilizados, poesia e literaturas de tradição oral, contribui para o desenvolvimento global da criança e o bem estar dos idosos. Faz ACD e ALD (formações de curta e longa duração), realiza oficinas de música durante o ano letivo e dinamiza atividades em colónias de férias. Municípios, Escolas, Agrupamentos, Colégios, Festivais, Bibliotecas, CERCI, Centros de Formação, Misericórdias, Centros de Relação Comunitária, podem contratar serviços Reciclanda.

Contacte-nos:

António José Ferreira
962 942 759

Nossa Senhora do Cabo

Nossa Senhora do Cabo,
Ao cabo de tantos anos,
Tantas dores e desenganos,
Já não sei para onde vou:
Atravessei oceanos,
Torrentes e tempestades
E tantas são as saudades
Que o meu peito se afundou.

Nossa Senhora do Cabo,
Ao abrir esta janela
Volto a ver a tua estrela
Que me vem alumiar:
E a sua luz é tão bela
Que de pronto o meu caminho
Se adivinha mais mansinho
E mais doce o meu cantar.

Pela tua linda graça,
Viageiro vagabundo,
Enfrentei muita desgraça,
Fui p’ra lá do fim do mundo:
Tua graça é o sustento
Do meu peito vagabundo
Que enrolado pelo vento
Vai e vem do fim do mundo.

Nossa Senhora do Cabo,
Ao cabo do Ocidente,
Tu que velas docemente
Por quem se fizer ao mar,
Abre os braços e consente
Que o bichinho da aventura
De novo traga a loucura
Que sempre me fez voar!

Nossa Senhora do Cabo,
Ao cabo de tanta estrada,
Tanta rota atribulada,
Só desejo regressar
À pedra que foi talhada
Nos teus braços de rainha,
À terra a que chamo minha,
À luz desse teu olhar.

Pela tua linda graça,
Viageiro vagabundo,
Enfrentei muita desgraça,
Fui p’ra lá do fim do mundo:
Tua graça é o sustento
Do meu peito vagabundo
Que enrolado pelo vento
Vai e vem do fim do mundo.

Letra: José Fanha
Música: Fernando Pereira
Intérprete: Real Companhia
Versão original: Real Companhia (in CD “Serranias”, Tê, 2013)

Real Companhia, Serranias
Montalegre, Trás-os-Montes

Canções de Trás-os-Montes e Alto Douro

Letras

A la puorta d’un rico abariento

[ Rico Abariento ]

A la puorta d’un rico abariento
chega un pobre ciego, limosna pediu;
L rico an beç de le dar la limosna,
ls perros qu’habie se los assomou.

Nun beis que sou Dius?
Nun beis que sou Dius?

Que los perros todos se morrirun,
L rico abariento ciego se quedou.
Que los perros todos se morrirun,
L rico abariento ciego se quedou.

L bielho rico abariento ciego
cuidaba qu’ls benes de l mundo éran sous;
Quedou siete dies a las scuras
a pedir la lhuç de ls uolhos a Dius.

Abre ls uolhos, ciego, i chama ls tous perros!
La riqueza dás-la a quien precisa
i quedas pra ti cun pouco de l que tenes!
La riqueza dás-la a quien precisa
i quedas pra ti cun pouco de l que tenes!

Letra: Tradicional (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes) e Galandum Galundaina (estrofes incipit “L bielho rico abariento ciego” e “Abre ls uolhos, ciego, i chama ls tous perros”)
Música: Tradicional (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes)
Intérprete: Galandum Galundaina* (in CD “Quatrada”, Açor/Emiliano Toste, 2015)

CLICA!

Loja Meloteca, recursos criativos para musicalização infantil

Loja Meloteca, recursos criativos para musicalização infantil

Pode ser do seu interesse o Musorbis, sítio do património musical dos concelhos, ou o Instrumentário Português, que já contém 100 instrumentos tradicionais no País.

A quetobia patorra

A quetobia patorra
Está debaixo do torrão!
A quetobia patorra, ai!
A quetobia patorra
Está debaixo do torrão;

Mas ai! ai! ai! ai! ai!

Moidinha com pancadas
Que lhe deu o gafanhão;
Moidinha com pancadas, ai!
Moidinha com pancadas
Que lhe deu o gafanhão;
Mas ai! ai! ai! ai! ai!

Lá em baixo vem a raposa
Pela rodeira do carro;
Lá em baixo vem a raposa, ai!
Lá em baixo vem a raposa,
Pela rodeira do carro;
Mas ai! ai! ai! ai! ai!

Traz os olhos na carcota
E o cu debaixo do rabo;
Traz os olhos na carcota, ai!
Traz os olhos na carcota
E o cu debaixo do rabo;
Mas ai! ai! ai! ai! ai!

O lagarto é pintado
Da cabeça até ao meio;
O lagarto é pintado, ai!
O lagarto é pintado
Da cabeça até ao meio;
Mas ai! ai! ai! ai! ai!

Não sei como às mulheres pode
Com tanta carne no seio;
Não sei como às mulheres pode, ai!
Não sei como às mulheres pode
Com tanta carne no seio;
Mas ai! ai! ai! ai! ai!

Letra e música: Popular (Cardanha, Torre de Moncorvo, Trás-os-Montes)
Recolha/transcrição: Maestro Afonso Valentim (de “Coreografia Popular Transmontana – III – O Galandum”, in “Douro Litoral”, Porto, 1953, 5.ª série, VII-VIII; “Cancioneiro Popular Português”, de Michel Giacometti e Fernando Lopes-Graça, Lisboa: Círculo de Leitores, 1981 – p. 120)
Arranjo e orquestração: Carlos Barata
Intérprete: Ronda dos Quatro Caminhos com a Orquestra Sinfónica Portuguesa & as Cantadeiras do Vale do Neiva (in CD “Tierra Alantre”, Ocarina, 2014)

Reciclanda

Reciclanda

O projeto Reciclanda promove a reutilização, reciclagem e sustentabilidade desde idade precoce.

Com música, instrumentos reutilizados, poesia e literaturas de tradição oral, contribui para o desenvolvimento global da criança e o bem estar dos idosos. Faz ACD e ALD (formações de curta e longa duração), realiza oficinas de música durante o ano letivo e dinamiza atividades em colónias de férias. Municípios, Escolas, Agrupamentos, Colégios, Festivais, Bibliotecas, CERCI, Centros de Formação, Misericórdias, Centros de Relação Comunitária, podem contratar serviços Reciclanda.

Contacte-nos:

António José Ferreira
962 942 759

Adeus, ó Vale de Gouvinhas

[ Marião ]

Adeus, ó Vale de Gouvinhas, Marião!
Não és vila nem cidade, Marião.
Sim, sim, Marião;
Não, não, Marião.
És um povo pequenino, Marião,
Feito à minha vontade, Marião.
Sim, sim, Marião;
Não, não, Marião.

Hei-de cercar Vale de Gouvinhas, Marião,
Com trinta metros de fita, Marião.
Sim, sim, Marião;
Não, não, Marião.
À porta do meu amor, Marião,
Hei-de pôr a mais bonita, Marião.
Sim, sim, Marião;
Não, não, Marião.

Os meus olhos não são olhos, Marião,
Sem estarem os teus defronte, Marião.
Sim, sim, Marião;
Não, não, Marião.
Parecem dois rios de água, Marião,
Quando vão de monte em monte, Marião.
Sim, sim, Marião;
Não, não, Marião.

Já corri os mares em volta, Marião,
Com uma vela branca acesa, Marião.
Sim, sim, Marião;
Não, não, Marião.
Em todo o mar achei água, Marião;
Só em ti pouca firmeza, Marião.
Sim, sim, Marião;
Não, não, Marião.

Sim, sim, Marião;
Não, não, Marião.
Adeus, ó Vale de Gouvinhas, Marião!

Letra e música: Tradicional (Trás-os-Montes)
Intérprete: Afonso Dias com Teresa Silva
Primeira versão de Afonso Dias, com Teresa Silva (in CD “Andanças & Cantorias”, Bons Ofícios – Associação Cultural, 2016)
Primeira versão: Brigada Victor Jara (in LP “Eito Fora: Cantares Regionais”, Mundo Novo/Editorial Caminho, 1977, reed. Farol Música, 1995)
Outra versão da Brigada Victor Jara, com Minela Medeiros (in 2CD “Por Sendas, Montes e Vales”: CD 2, Farol Música, 2000)

Vale de Gouvinhas

Vale de Gouvinhas

Ai, lá se vai o Conde Ninho

[ Conde Ninho ]

Ai, lá se vai o Conde Ninho,
Ao seu cavalo vai a banhar;
Ai, enquanto o cavalo bebe
Vai cantando um lindo cantar.

Ai, lá se vai o Conde Ninho,
Ao seu cavalo vai a banhar;
Ai, enquanto o cavalo bebe
Vai cantando um lindo cantar.

Letra e música: Popular (Parada de Infanções, Bragança, Trás-os-Montes)
Recolha: Michel Giacometti (in LP “Trás-os-Montes”, série “Antologia da Música Regional Portuguesa”, Arquivos Sonoros Portugueses/Michel Giacometti, 1960; 5CD “Portuguese Folk Music”: CD 2 – Trás-os-Montes, Strauss, 1998; 6CD “Música Regional Portuguesa”: CD 3 – Trás-os-Montes, col. Portugal Som, Numérica, 2008)
Arranjo e direcção musical: José Manuel David
Intérprete: Gaiteiros de Lisboa (in CD “Avis Rara”, d’Eurídice/d’Orfeu Associação Cultural, 2012)

Ai lé lé lai lé lá

[ Primavera (Canção amoroso-pastoril) ]

Ai lé lé lai lé lá,
Ai lé lé lai ló:
Foi a primeira cantiga
Que me ensinou minha avó.

A Primavera passada
Foi o meu divertimento:
Tomei amores mui cedo,
Logrei-os mui pouco tempo.

Primavera, Primavera,
Tempo de tomar amores;
Não há tempo mais alegre
Que Maio com suas flores.

Primavera, Primavera,
Primavera dos boieiros;
Coitadinhos dos pastores
Que dormem pelos chiqueiros.

Ai lé lé lai lé lá,
Ai lé lé lai ló:
Foi a primeira cantiga
Que me ensinou minha avó.

Ai lé lé lai lé lá,
Ai lé lé lai ló:
Foi a primeira cantiga
Que me ensinou minha avó.

Letra e música: Popular (Paradela, Miranda do Douro, Trás-os-Montes e Alto Douro)
Recolha: Fernando Lopes Graça (in livro “A Canção Popular Portuguesa”, Publicações Europa-América, 1953; 3.ª edição, col. Saber, Publicações Europa-América, s/d. – p. 75)
Intérprete: Cantos d’Aurora (in CD “Sabores”, Cantos d’Aurora, 1996)

Ai minha mãe mandou-me à fonte

[ Fonte do Salgueirinho ]

— «Ai minha mãe mandou-me à fonte,
à fonte do Salgueirinho;
Ai mandou-me labar a cântara
com a flor do rosmaninho.
Ai eu labei-a com arena
e scachei-le um bocadinho.»

— «Ai anda cá, perra traidora!
Onde tinhas o sentido?
Ai tinha-lo naquele mancebo
que anda de amores contigo.»

— «Ai, minha mãe, não me bata
com bara de marmeleiro!
Ai que stou muito doentinha,
mandai chamar o barbeiro!»

Ai o barbeiro já lá vem
com uma lanceta na mão,
Ai p’ra sangrar a menina
na veia do coração.

— «Ai, minha mãe, não me bata
com bara de marmeleiro!
Ai que stou muito doentinha,
mandai chamar o barbeiro!»

Letra e música: Tradicional (Caçarelhos, Vimioso, Trás-os-Montes)
Informante: Adélia Garcia
Recolha: Anne Caufriez (Julho de 1978, in LP “Trás-os-Montes: Chants du Blé et Cornemuses de Berger”, Ocora/Radio France, 1980, reed. Ocora/Radio France, 1993; CD “Traz os Montes”, de Né Ladeiras, Almalusa/EMI-VC, 1994)
Adaptação: Galandum Galundaina
Intérprete: Galandum Galundaina* (in CD “Quatrada”, Açor/Emiliano Toste, 2015)

Ainita

Ainita, toma, l’Ainita!
Ainita, toma, l’Ainita!
Ai no!

Eche usted um trago
Outro traguito,
Um trago grande;
Agora si que vai bueno
Yo estoi com hambre.

Ainita, toma, l’Ainita!
Ainita, toma, l’Ainita!
Ai no!

Eche usted um trago
Outro traguito,
Um trago grande;
Agora si que vai bueno
Yo estoi com hambre.

Ainita, toma, l’Ainita!
Ainita, toma, l’Ainita!
Ai no!

Eche usted um trago
Outro traguito,
Um trago grande;
Agora si que vai bueno
Yo estoi com hambre.

Ainita, toma, l’Ainita!
Ainita, toma, l’Ainita!
Ai no!

Eche usted um trago
Outro traguito,
Um trago grande;
Agora si que vai bueno
Yo estoi com hambre.

Ainita, toma, l’Ainita!
Ainita, toma, l’Ainita!
Ai no!

Eche usted um trago
Outro traguito,
Um trago grande;
Agora si que vai bueno
Yo estoi com hambre.

Ya después de haber bubido
Ya José se lo dará.

Ainita, toma, l’Ainita!
Ainita, toma, l’Ainita!
Ai no!

Eche usted um trago
Outro traguito,
Um trago grande;
Agora si que vai bueno
Yo estoi com hambre.

Ainita, toma, l’Ainita!
Ainita, toma, l’Ainita!
Ai no!

Eche usted um trago
Outro traguito,
Um trago grande;
Agora si que vai bueno
Yo estoi com hambre.

Ainita, toma, l’Ainita!
Ainita, toma, l’Ainita!
Ai no!…

Letra e música: Tradicional (Freixiosa, Miranda do Douro, Trás-os-Montes)
Informante: Clementina Rosa Afonso
Recolha: Mário Correia e Abílio Topa (in CD “Clementina Rosa Afonso: Modas, Lhaços e Rimances”, col. Cantos Tradicionais, vol. 2, Sons da Terra, 1998; CD “Cantos das Mulheres da Terra de Miranda”, col. Cantos Tradicionais, vol. 7, Sons da Terra, 2005)
Arranjo: César Prata
Intérprete: César Prata e Vânia Couto
Versão discográfica de César Prata e Vânia Couto (in CD “Rezas, Benzeduras e Outras Cantigas”, Sons Vadios, 2019)

Aqui se canta

[ Anima Mea ]

Aqui se canta, aqui se baila,
Aqui se joga a laranjinha;
Eu conheço o meu amor
Pelo nó da gravatinha.

Pelo nó da gravatinha,
Pelo lenço cachiné;
Aqui se canta, aqui se baila,
Aqui se joga o dominé.

Triste és anima mea,
Triste és anima tua;
Quando estiver em teus braços
Então direi: aleluia!

Triste és anima mea,
São palavras em latim;
O meu amor p’ra contigo
Só por morte terá fim.

Letra e música: Popular (Trás-os-Montes)
Arranjo: António Prata
Intérprete: Ronda dos Quatro Caminhos (in 2CD “Alçude”: CD1, Ovação, 2001)
Primeira versão da Ronda dos Quatro Caminhos (in CD “Recantos”, Polygram, 1996)

Outra versão da Ronda dos Quatro Caminhos com Katia Guerreiro, Inna Rechetnikova, Orquestra Sinfonietta de Lisboa e Coros do Alentejo (in DVD/CD “Ao Vivo no Centro Cultural de Belém”, Ocarina, 2005)

Beijai o Menino

Beijai o Menino,
Beijai-o agora!
Beijai o Menino
De Nossa Senhora!

Encontrei a Maria
Na beira do rio,
Lavando os cueiros
Do seu bendito Filho.

Maria lavava,
São José estendia,
E o Menino chorava
Com o frio que tinha.

Cala, cala, meu Menino!
Cala, cala, meu amor,
Que as vossas verdades
Me cortam com dor!

Os filhos dos ricos
Em berços doirados…
Só vós, meu Menino,
Em palhas deitado!

Em palhas deitado,
Em palhas aquecido,
Filho de uma rosa,
De um cravo nascido.

Beijai o Menino,
Beijai-o agora!
Beijai o Menino
De Nossa Senhora!

Letra e música: Tradicional (Miranda do Douro)
Recolha: José Alberto Sardinha (1982, in “Portugal – Raízes Musicais”: CD2 – Trás-os-Montes, BMG/JN, 1997)
Intérprete: Cardo-Roxo (in CD “Alvorada”, Cardo-Roxo, 2015)

Bruxos há por estas terras

[ Terras de Feiticeiros ]

Bruxos há por estas terras
Que só as luas conhecem:
Sabem rezas, dizem falas
Quando os dias anoitecem.

Choram com os lobos
Pelo sangue dos cordeiros,
Pela carne dos rebanhos.
Pelas águas dos ribeiros.

Choram com os lobos,
No calor das alcateias,
Pelos irmãos lobisomens
Que se escondem p’las aldeias.

Bruxos há por estes montes
Nos ventos, nas noites calmas:
Invocam anjos e santos
P’ra cuidar das nossas almas.

Chamam os mortos,
Todos são filhos de Deus:
Os que ardem nos infernos
E os que vivem lá nos Céus.

Chamam os mortos
Para andar no nosso chão:
Vêm do fundo dos tempos,
Sabem do vinho e do pão.

Letra: António Prata
Música: Popular (Trás-os-Montes)
Arranjo: António Prata
Intérprete: Ronda dos Quatro Caminhos
Versão original: Ronda dos Quatro Caminhos com a Orquestra Sinfónica Portuguesa (in CD “Tierra Alantre”, Ocarina, 2014)

Canedo stá borracho

Canedo stá borracho
de bino i augardiente;
Mandou tocar la gaita
Delantre de toda giente.

Canedo nun podie
Qu’era hora de l sagrado:
Tocórun a rebate
pra le botar la mano.

Yá matórun l Canedo
mas nun fui na sue tierra:
Fui an Santo Anton da Barca
delantre de la capielha.

La giente inda se lhembra
daqueilha maldiçon:
Fazírun la barraige,
mudórun l Santo Anton.

Nun ye culpa de l Canedo
nien da gaita i bordon:
Ye culpa de quien manda
afogar l Santo Anton.

Canedo stá borracho
de bino i augardiente;
Mandou tocar la gaita
Delantre de toda giente.

Yá matórun l Canedo
mas nun fui na sue tierra:
Fui an Santo Anton da Barca
delantre de la capielha.

Letra: Tradicional (Trás-os-Montes) e Galandum Galundaina (estrofes incipit”Canedo nun podie”, “La giente inda se lhembra” e “Nun ye culpa de l Canedo”)
Música: Tradicional (Trás-os-Montes)
Intérprete: Galandum Galundaina
Primeira versão de Galandum Galundaina (in CD “Quatrada”, Açor/Emiliano Toste, 2015)

Quatrada, Galandum Galundaina

Quatrada, Galandum Galundaina

Despediu-se o Sol da Aurora

[ Chora, Aurora ]

Despediu-se o Sol da Aurora,
Aurora ficou chorando…
Não chores, Aurora, não chores, não chores!…
Aurora, não chores, que eu virei de quando em quando!

Ai, tu é que és o meu rapaz…
Quando é que lá vais?
Ai, vai ao jardim das flores!
Lá me encontrarás.

Ai, se lá me não encontrares,
Torna a voltar, torna a voltar!
Ai, pergunta a quem tenha amores,
A quem tenha amores, a quem saiba amar!

A quetobia patorra
Está debaixo do torrão;
A quetobia patorra, ai!
A quetobia patorra
Está debaixo do torrão.
Mas ai! ai! ai!

Moidinha com pancadas
Que lhe deu o gafanhão;
Moidinha com pancadas, ai!
Moidinha com pancadas
Que lhe deu o gafanhão.
Mas ai! ai! ai! ai!

Letra: Tradicional (“Nós somos trabalhadores” – Ferreira do Alentejo, Baixo Alentejo / “Ai, tu é que és o meu rapaz” – Amareleja, Baixo Alentejo / “A quetobia patorra” – Cardanha, Torre de Moncorvo, Trás-os-Montes)
Recolhas: Michel Giacometti (“Nós somos trabalhadores”, in “Cancioneiro Popular Português”, Lisboa: Círculo de Leitores, 1981 – p. 127) / Pe. António Marvão (“Ai, tu é que és o meu rapaz”, 1920-42, in “Cancioneiro Popular Português”, de Michel Giacometti e Fernando Lopes-Graça, Lisboa: Círculo de Leitores, 1981 – p. 106) / Maestro Afonso Valentim (“A quetobia patorra”, 1953, in “Cancioneiro Popular Português”, de Michel Giacometti e Fernando Lopes-Graça, Lisboa: Círculo de Leitores, 1981 – p. 120)
Música: Tradicional (“A quetobia patorra” – Cardanha, Torre de Moncorvo, Trás-os-Montes) e Carmina Repas Gonçalves
Arranjo: Carmina Repas Gonçalves
Intérprete: Cardo-Roxo (in CD “Alvorada”, Cardo-Roxo, 2015)

Deus te salve, ó Rosa

Deus te salve, ó Rosa
Claro Serafim
Pastora formosa
Que fazeis aqui?

Estou guardando meu gado
Que eu aqui deixei.

Deixai o vosso gado
Que eu o guardarei
Quero ser vosso criado
Linda flor, meu bem

Não quero criados
De meias de seda
Não quero que as rompa
Cá por estas estevas

Sapatos e meias
Tudo as romperei
Para ser vosso criado
Linda flor, meu bem

Vá-se já embora
E não me dê mais penas
Que daqui a nada
Vem meu amo
Trazer-me a merenda

Letra e música: Popular (Trás-os-Montes)
Intérprete: Voz feminina solo
Recolha: Michel Giacometti (in “Cantos e Danças de Portugal”, Diapasão/Sassetti, 1981)

Dius te salve, Rosa!

[ Linda Pastorica (romance) ]

— Dius te salve, Rosa!
— Lindo serafin!
— Linda pastorica,
que fazeis eiqui?

— Guardo l miu ganado
qu’anda pur aí.
— L tou ganado, Rosa,
traio-l you eiqui.

— S’el yé de sou donho,
nun te dê cuidado!
— Queres-me tu, Rosica,
para tou criado?

— Criados tan nobres,
bestidos de seda,
poden-se rumpér
ainda nestas estebas.

— Çapatos i meias
tudo rumperei;
pur bias de ti
la bida darei.

— Ide-bos ambora,
nun me deixeis pena!
Poden benir mius âmos
traer la merenda.

— Balga-te Dius, Rosa,
mas que amperteniente!
Âmos nun son lhobos
que comam la gente.

— Ide-bos ambora,
yá bos ampuntei!
Han-de dezir mius âmos
an que m’acupei.

— S’eilhes te deziren
an que t’acupéste,
nun dilúbio d’auga
parqui me chaméste.

— Ide-bos ambora,
nun me deis tromento!
Nun bos podo ber
nin pur pensamento.

— Yá qu’antun m’ampuntas,
you me bou andando;
tu te quedas rindo,
you me bou chorando.

— Bós ides chorando,
bulbei-bos fugindo;
l’amor yé tan bário
yá me bou rendindo.

Ninas de l lhugar,
beni pal miu ganado!
You me bou ambora
cu’l miu namorado.

— Bamo-nos ambora
a drumir la sestia!
— Nun se m’amporta nada
que l ganado se perda.

— Bamo-nos ambora,
mas pur mal andamos!
Sabes tu, Rosica,
que you sou tou armano?

— Se sois miu armano,
armano de l’alma,
pur favor te pido
que nun digas nada!

Letra e música: Tradicional (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes)
Intérprete: Canto Ondo (in CD “Entre o Alto do Peito e as Campainhas da Garganta”, A Monda – Associação Cultural/Canto Ondo, 2016)

Mi Morena

Donde estará mi morena?
Donde estará mi salada?
De baxo del puente jora una morena,
De baxo del puente de la carretera.

Donde estará mi morena?
A la fuente a buscar agua.
De baxo del puente jora una morena,
De baxo del puente de la carretera.

Me diste una cinta verde,
Tan verde como la rama.
De baxo del puente jora una morena,
De baxo del puente de la carretera.

La cinta la traigo al cuelo,
A ti te traigo en el alma.
De baxo del puente jora una morena,
De baxo del puente de la carretera.

Con tus ojitos azules sobre tu cara morena,
Los resplendores del cielo caiendo sobre la tierra.
De baxo del puente jora una morena,
De baxo del puente de la carretera.

Mi morena…
Mi morena…
Mi morena…
Mi morena…

Letra e música: Popular (Rio de Onor, Trás-os-Montes)
Arranjo: Paulo Loureiro
Intérprete: Ana Laíns (in CD “Portucalis”, Ana Laíns/Seven Muses, 2017)
Primeira versão [?]: Brigada Victor Jara / voz solo de Margarida Miranda (in CD “Danças e Folias”, Farol Música, 1995; Livro/11CD “Ó Brigada!: Discografia Completa da Brigada Victor Jara – 40 Anos”: CD “Danças e Folias”, Tradisom, 2015)

Rio de Onor
Rio de Onor

Donde vas

— Donde vas, donde vas, Adelaida?
Donde vas, donde vas por ahi?
— Voy en busca de mi amante Enrique
Que se ha vuelto loco de penas por mí.

— Es la luna y Enrique no viene,
Son las dos y Enrique no está.
— Yo no siento que Enrique me deje
Teniendo la ropa para nos casar.

— Donde vas, donde vas, Adelaida?
Donde vas, donde vas por ahi?
— Voy en busca de mi amante Enrique
Que se ha vuelto loco de penas por mí.

— Es la luna y Enrique no viene,
Son las dos y Enrique no está.
— Yo no siento que Enrique me deje
Teniendo la ropa para nos casar.

Letra e música: Tradicional (Rio de Onor, Trás-os-Montes)
Recolha: Margot Dias
Arranjo: Brigada Victor Jara
Intérprete: Brigada Victor Jara, com Luísa Cruz (in 2CD “Por Sendas, Montes e Vales”: CD 2, Farol Música, 2000; Livro/11CD “Ó Brigada!: Discografia Completa da Brigada Victor Jara – 40 Anos”: “Por Sendas, Montes e Vales”: CD 2, Tradisom, 2015)

Eito fora

Eito fora, eito fora, eito fora!
Ai, e ó ai, e ó ai, e ó ai!
Em lá chegando ao cabo, descansar!
Ai, e ó ai, e ó ai, e ó ai!

Letra e música: Tradicional (“Cantiga da Ceifa” – Lourosa da Trapa, São Pedro do Sul, Beira Alta / “Passacalhes” – Miranda do Douro, Trás-os-Montes)
Recolhas: Michel Giacometti (“Cantiga da Ceifa I”, 1969, in LP “Beira Alta, Beira Baixa, Beira Litoral”, série “Antologia da Música Regional Portuguesa”, Arquivos Sonoros Portugueses/Michel Giacometti, 1970; 5CD “Portuguese Folk Music”: CD 3 – Beiras, Strauss, 1998; 6CD “Música Regional Portuguesa”: CD 4 – Beiras, col. Portugal Som, Numérica, 2008) / Pe. António Mourinho (“Passacalhes”)
Intérprete: Cardo-Roxo (in CD “Alvorada”, Cardo-Roxo, 2015)

Esta ye la tonadica de l fraile

[ Fraile Cornudo ]

Esta ye la tonadica de l fraile…

Fraile cornudo,
Hecha-te al baile
Que te quiero ber beilar,
Saltar i brincar
I andar por l aire!

Esta ye la tonadica de l fraile…
Esta ye la tonadica de l fraile…

Busca cumpanha,
Que te quiero ber beilar,
Saltar i brincar
I andar por l aire!

Esta ye la tonadica de l fraile…
Esta ye la tonadica de l fraile…

Deixa-la sola,
Que la quiero ber beilar,
Saltar i brincar
I andar por l aire!

Esta ye la tonadica de l fraile…
Esta ye la tonadica de l fraile…

Fraile cornudo,
Hecha-te al baile
Que te quiero ber beilar,
Saltar i brincar
I andar por l aire!

Esta ye la tonadica de l fraile…
Esta ye la tonadica de l fraile…

Busca cumpanha,
Que te quiero ber beilar,
Saltar i brincar
I andar por l aire!

Esta ye la tonadica de l fraile…
Esta ye la tonadica de l fraile…

Deixa-la sola,
Que la quiero ber beilar,
Saltar i brincar
I andar por l aire!

Esta ye la tonadica de l fraile…
Esta ye la tonadica de l fraile…

Esta ye la tonadica de l fraile…
Esta ye la tonadica de l fraile…
Esta ye la tonadica de l fraile…

Letra e música: Tradicional (Fonte da Aldeia, Miranda do Douro, Trás-os-Montes)
Intérprete: Galandum Galundaina
Primeira versão de Galandum Galundaina (in DVD “Ao Vivo no Teatro Municipal de Bragança”, Açor/Emiliano Toste, 2007)
Outra versão de Galandum Galundaina (in CD “Senhor Galandum”, Açor/Emiliano Toste, 2009) [ ao vivo em Coimbra, Festival Passagem de Ano 2009/2010 ]

Este pandeiro que eu toco

[ Balsagaita cun Pandeiros ]

Este pandeiro que toco,
este que tengo na mano,
que me lo dou mie cunhada,
la mulhier de miu armano.

Acudi-me, moças!
Beni-me acudir!
Las pulgas son tantas,
nun me déixan drumir…
Bóto-me a agarrá-las,
bótan-se a fugir…
Bóto-me a agarrá-las,
bótan-se a fugir…

Este pandeiro que toco
ten un aro de cortiça;
You toco an Dues Eigreijas,
respónden na Belariça.

Acudi-me, moças!
Beni-me acudir!
Las pulgas son tantas,
nun me déixan drumir…
Bóto-me a agarrá-las,
bótan-se a fugir…
Bóto-me a agarrá-las,
bótan-se a fugir…

Este pandeiro que toco,
a la puorta de la frauga,
fai las moças mais bonitas
chegar l burrico a l’auga.

Acudi-me, moças!
Beni-me acudir!
Las pulgas son tantas,
nun me déixan drumir…
Bóto-me a agarrá-las,
bótan-se a fugir…
Bóto-me a agarrá-las,
bótan-se a fugir…

Letra: Tradicional (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes) e Galandum Galundaina (estrofe incipit “Este pandeiro que toco / a la puorta de la frauga”)
Música: Galandum Galundaina
Intérprete: Galandum Galundaina (in CD “Quatrada”, Açor/Emiliano Toste, 2015)

Emiliano Toste
Emiliano Toste

Eu nunca fui cantador

Eu nunca fui cantador
Nem aos descantes chamado;
Meu pai é trabalhador,
Trabalho me tem matado.

A sorte de um marinheiro
É de todas a mais dura:
Anda sempre a trabalhar
Por cima da sepultura.

Eu nunca fui cantador
Nem aos descantes chamado;
Meu pai é trabalhador,
Trabalho me tem matado.

Letra e música: Popular (Trás-os-Montes)
Intérprete: Ronda dos Quatro Caminhos*
Arranjo: António Prata
Primeira versão da Ronda dos Quatro Caminhos (in CD “Outras Terras”, Ronda dos Quatro Caminhos, 1999)
Segunda versão da Ronda dos Quatro Caminhos (in 2CD “Alçude”: CD 2, Ovação, 2001) [com o Quarteto Opus 4, ao vivo no Centro Cultural Raiano, Idanha-a-Nova, 2007
Terceira versão da Ronda dos Quatro Caminhos, com a Orquestra Sinfónica Portuguesa e o Coro do Teatro Nacional de S. Carlos (in CD “Tierra Alantre”, Ocarina, 2014)

L gaiteiro de la Gudinha

L gaiteiro de la Gudinha
Iá nun toca quando quier
Scachoron-le la gaitica
I amprenhoron-le la mulhier

Se tu quieres iou quiero
Mas se iou quiero tu nó
Saliste bien teimosa
Sós pior que la tue bó

Indo malhada arriba
Tropecei-te na rodeira
Fugiste cumo la lhiebre
Quando se anda atrás deilha

Nel meio del lhugar
Hai ua grande lhagona
Onde se meten eilhas
A tocaren la çanfona

Letra: Tradicional (1.ª quadra) e Célio Pires
Música: Tradicional
Intérprete: Trasga (in CD “Al Absedo…”, Sons da Terra, 2012)

Gerinaldo, Gerinaldo

— Gerinaldo, Gerinaldo,
pajem d’El-Rei tão querido,
bem puderas, Gerinaldo,
passar a noite comigo.
— Zombais comigo, senhora,
por ser o vosso cativo.
— Eu não to digo zombando,
é deveras que to digo.
Logo ao dar a meia-noite,
Gerinaldo, o atrevido;
foi ao quarto da princesa,
deu um ai mui dolorido.
— Ide abrir a minha porta,
que El-Rei não seja sentido;
anda cá, ó Gerinaldo,
podes-te deitar comigo. —
Já era quase sol fora
e Gerinaldo dormido.
Acorda o rei de repente,
chama o seu pajem querido,
mas Gerinaldo não vem
p’ra lhe trazer o vestido.
— Ou estará morto o meu pajem
ou traição me há cometido. —
Responde dali um pajem
que tudo tinha sentido:
— Lá no quarto da princesa
estará adormecido. —
O rei levanta-se à pressa
e leva o punhal consigo,
Dormiam os dois na cama
como mulher e marido.
— Eu se mato Gerinaldo,
criei-o de pequenino,
e se mato a princesa
fica o meu reino perdido. —
Tira El-Rei o seu punhal,
deixa-o entre os dois metido,
Ia-se a virar o pajem,
logo se sentiu ferido.
— Acordai, ó bela infanta,
acordai, que estou perdido:
o punhal d’oiro d’El-Rei
entre nós está metido!
— O castigo que te dou,
por seres meu pajem querido,
é que a tomes por mulher
e ela a ti por seu marido. —
Gerinaldo, Gerinaldo,
pajem d’El-Rei tão querido,
E assim ficou bem feliz
Gerinaldo, o atrevido.

Romance tradicional (Trás-os-Montes)
Adaptação e arranjo: José Barros
Intérprete: José Barros e Navegante (in CDs ” Rimances”, JBN, 2001; “…Vivos. E ao vivo”, Ocarina, 2003)

Indo you mie siêrra arriba

[ La Lhoba Parda ]

Indo you mie siêrra arriba,
Delantre de miu ganado,
Repicando lo caldeiro,
Remendando l miu çamarro,
Aparcírun-me siête lhobos:
Todos siête na niada
Trazien ua lhoba al meio
Que era mais lhieba que parda;
Me quitou ua cordeira
La mejor de la piara.

Era ua cordeira branca,
Filha dua oubeilha negra,
Filha de l melhor maron
Que se passiaba na siêrra.
— «Arriba, arriba, cachorros!
Abaixo, perra gudiana!
Se m’agarrardes la lhoba
La cena tenereis ganha
I se num me l’agarrardes
Cula caiata cenais!»

Siête lhéguas han corrido
Los mius perros por arada
I al fin de las siête lhéguas
La lhoba staba cansada.
— «Toma, perro, la cordeira!
Lhiêba-la pa la piara!»
— «Nun te quiêro la cordeira
Que la tenes lhobadada.
Só te quiêro la tue çamarra
Para fazer ua albarda;

Las tripas para biolas,
Para beiláren las damas;
El rabo para correias,
Para atacarmos las bragas.»
— «Chames tous perros, pastor,
Yá me bou pa las muntanhas!
Direi a ls mius cumpanheiros
Q’ you nun buolbo a tu’ malhada,
Porque perros cumo ls tous
Nun los tem l Rei de Spanha!»

Letra e música: Popular (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes)
Arranjo e orquestração: Pedro Pitta Groz
Intérprete: Ronda dos Quatro Caminhos com a Orquestra Sinfónica Portuguesa (in CD “Tierra Alantre”, Ocarina, 2014)

Né Ladeiras

Né Ladeiras

Marinheiro novo

Marinheiro novo,
Que levas no teu navio?
Levo rouxinóis que cantam,
Passarinhos que assobiam.

Ora adeus, adeus!
Ora adeus que já me vou!
Não chores, amor, não chores!
Não chores, que ainda aqui estou!

Marinheiro novo,
Que levas no teu vapor?
Levo lencinhos de seda
Para dar ao meu amor.

Ora adeus, adeus!
Ora adeus que já me vou!
Não chores, amor, não chores!
Não chores, que ainda aqui estou!

Marinheiro novo,
Que levas na tua barca?
Eu levo muitas saudades
De quem fica e não embarca.

Ora adeus, adeus!
Ora adeus que já me vou!
Não chores, amor, não chores!
Não chores, que ainda aqui estou!

Marinheiro novo,
Que levas nas tuas águas?
Levo barquinhos de oiro
Para dar às namoradas.

Ora adeus, adeus!
Ora adeus que já me vou!
Não chores, amor, não chores!
Não chores, que ainda aqui estou!

Não chores, amor, não chores!
Não chores, que ainda aqui estou!

Letra e música: Tradicional (Trás-os-Montes)
Intérprete: Ai! (in CD “Ai!”, Ai!/RequeRec, 2013)

Mirandum se fui a la guerra

Mirandum se fui a la guerra,
Mirandum, Mirandum, Mirandela!
Num sei quando benerá:
Se benerá por la Pascua
Mirandum, Mirandum. Mirandela!
Ou se por la Trenidade?

La Trenidade se passa,
Mirandum, Mirandum, Mirandela!
Mirandum num bieno yá;
Birun benir un passe,
Mirandum, Mirandum, Mirandela!
Que nobidades trairá?

Las nobidades que traio
Mirandum, Mirandum, Mirandela!
Bos han de fazer chorar:
Que Mirandum yá ye muorto,
Mirandum, Mirandum, Mirandela!
You bien lo bi anterrar.

Mirandum, Mirandum, Mirandela!
Mirandum se fui a la guerra,
Num sei quando benerá,
Num sei quando benerá:
Se benerá por la Pascua
Mirandum, Mirandum. Mirandela!
Se benerá por la Pascua
Ou se por la Trenidade?

La Trenidade se passa,
Mirandum, Mirandum, Mirandela!
La Trenidade se passa,
Mirandum num bieno yá…

Letra e música: Tradicional (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes)
Intérprete: Galandum Galundaina
Primeira versão de Galandum Galundaina (in CD “Quatrada”, Açor/Emiliano Toste, 2015)

No lhugar de Dues Eigreijas

[ Duas Igrejas ]

No lhugar de Dues Eigreijas
hay una piedra redonda
onde se sentan los moços
quando benen de la ronda.

Cardai, cardicas, cardai
la lhana pa los cobertores!
Que las pulgas stan prenhadas,
ban a parir cardadores.

No lhugar de Dues Eigreijas
hay una piedra burmeilha
onde se sentan los moços
a peináre la guedeilha.

Cardai, cardicas, cardai
la lhana pa los cobertores!
Que las pulgas stan prenhadas,
ban a parir cardadores.

Letra e música: Popular (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes)
Arranjo: Carlos Barata
Intérprete: Ronda dos Quatro Caminhos* (ao vivo no Teatro da Luz, Lisboa)
Primeira versão da Ronda dos Quatro Caminhos (in 2CD “Alçude”: CD 1, Ovação, 2001)
Segunda versão da Ronda dos Quatro Caminhos, com Orquestra Sinfonietta de Lisboa (in DVD/CD “Ao Vivo no Centro Cultural de Belém”, Ocarina, 2005)

Nós tenemos muitos nabos

Nós tenemos muitos nabos
a cozer nua panela…

Nós tenemos muitos nabos
a cozer nua panela;
Nun tenemos sal nien unto,
nien presunto nien bitela.

Mirai qu’alforjas, mirai qu’alforjas!
Uas mais lhargas, outras mais gordas,
uas de lhana, outras de stopa.

Ls chocalhos rúgen, rúgen,
ls carneiros alhá ban;
An chegando a Ourrieta Cuba
ls carneiros bulberan.

Mirai qu’alforjas, mirai qu’alforjas!
Uas mais lhargas, outras mais gordas,
uas de lhana, outras de stopa.

Roubórun la Malgarida
pula ripa de l telhado,
cuidando que era toucino
que stava çpindurado.

Mirai qu’alforjas, mirai qu’alforjas!
Uas mais lhargas, outras mais gordas,
uas de lhana, outras de stopa.

Nós tenemos muitos nabos
a cozer nua panela;
Nun tenemos sal nien unto,
nien presunto nien bitela.

Mirai qu’alforjas, mirai qu’alforjas!
Uas mais lhargas, outras mais gordas,
uas de lhana, outras de stopa.

Ls chocalhos rúgen, rúgen,
ls carneiros alhá ban;
An chegando a Ourrieta Cuba
ls carneiros bulberan.

Mirai qu’alforjas, mirai qu’alforjas!
Uas mais lhargas, outras mais gordas,
uas de lhana, outras de stopa.

Bai, Pedro, bai
al lhugar de la justicia!
Di le a tou amo,
cumo you te digo a ti:
Que la filha de l Lima
stá ne l lhume i pinga;
La filha de la Bergada
stá ne l lhume i bai assada.

Pedro, que te falta?
Repica la tue gaita!
Tenes l pan na tulha
l bino na bodega;
Tenes la melhor moça
que habie nesta tierra:
Ciega dun uolho
i manca dua pierna.

Bai, Pedro, bai
al lhugar de la justicia!
Di le a tou amo,
cumo you te digo a ti:
Que la filha de l Lima
stá ne l lhume i pinga;
La filha de la Bergada
stá ne l lhume i bai assada.

Pedro, que te falta?
Repica la tue gaita!
Tenes l pan na tulha
l bino na bodega;
Tenes la melhor moça
que habie nesta tierra:
Ciega dun uolho
i manca dua pierna.

Letra e música: Tradicional (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes)
Intérprete: Galandum Galundaina
Versão anterior de Galandum Galundaina (in CD “Quatrada”, Açor/Emiliano Toste, 2015)
Primeira versão de Galandum Galundaina (in CD “L Purmeiro”, Açor/Emiliano Toste, 2002)
Outra versão de Galandum Galundaina (in DVD “Ao Vivo no Teatro Municipal de Bragança”, Açor/Emiliano Toste, 2007)

Nun me gusta l pan centeno

[ Para Namorar Morena ]

Nun me gusta l pan centeno
que m’amarga la costreza;
S’algun die falei contigo,
nun me pesa, nun me pesa!

Para namorar,
para namorar, morena…
Para namorar,
bun çapato i buona meia!

(bis)

Sei un ciento de cantigas
i mais ua talagada:
Puodo cantar toda a noite
i mais toda la madrugada.

Para namorar,
para namorar, morena…
Para namorar,
bun çapato i buona meia!

Diabos lhieben ls ratos
i ls dientes das formigas,
Que me robírun ls lhibros
donde stában las cantigas!

Para namorar,
para namorar, morena…
Para namorar,
bun çapato i buona meia!

Yá comi, yá bui,
tengo la barriga chena!
Mas de l amor tengo fame:
só te quiero a ti, morena!

Para namorar,
para namorar, morena…
Para namorar,
bun çapato i buona meia!

Ó senhor da casa,
quiero la mano da sue filha!
You yá la namoro
hai nuobe meses i un die;
Tengo l lhume aceso,
quiero ser sou marido,
la cama caliente
pra deitar l nuosso nino.

Alhá na nuossa tierra
sou you l regidor;
Yá nun tengo mula,
cumprei um tractor;
Cabeço de la Trindade
yá sembrei la huorta;
Tardo quatro jeiras
para dar la ronda.

Ó senhor da casa,
quiero la mano da sue filha!
You yá la namoro
hai nuobe meses i un die;
Tengo l lhume aceso,
quiero ser sou marido,
la cama caliente
pra deitar l nuosso nino.

Letra: Tradicional (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes) e Galandum Galundaina (estrofes incipit “Ó senhor da casa” e “Alhá na nuossa tierra”)
Música: Tradicional (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes) e Galandum Galundaina
Intérprete: Galandum Galundaina
Versão original: Galandum Galundaina (in CD “Quatrada”, Açor/Emiliano Toste, 2015)

Nunca andes com mentiras

[ Mentiras ]

Nunca andes com mentiras
Que é um caso perigoso
Que eu já tive um namorado
Deixei-o por mentiroso

Vais dizendo pelas ruas
Que tu já me tens deixado
Bem sabe já toda a gente
Que tu andas enganado

Vais dizendo pelas ruas
Que tu me tens esquecido
Bem sabe já toda a gente
Que eu nunca te tenho querido

Tenho-te dito mil vezes
Não venhas aonde estou
Sempre estás a vir p’ra mim
E aonde estás não vou.

Letra e música: Tradicional (Trás-os-Montes)
Recolha: Domingos Morais (1985, cantada por Francisco dos Reis Domingues)
Intérprete: Stockholm Lisboa Project (in CD “Sol”, Nomis Musik, 2007)

Oh bento airoso

Oh bento airoso, mistério divino!
Encontrei a Maria à beira do rio
E lavando os cueiros do bendito Filho.

Oh bento airoso, mistério divino!
Maria lavava, S. José estendia
E o Menino chorava c’o frio que fazia.

Oh bento airoso, mistério divino!
Calai, meu Menino! Calai, meu amor!
As vossas verdades me matam com dor.

Letra e música: Tradicional (Paradela, Miranda do Douro, Trás-os-Montes)
Recolha: Michel Giacometti (1960, in “Cancioneiro Popular Português”, Lisboa: Círculo de Leitores, 1981 – p. 43)
Intérprete: Janita Salomé (in CD “Em Nome da Rosa”, Cantar ao Sol/Ponto Zurca, 2014)

Ó minha mãe, deixe

[ Arraial de Valpaços ]

Ó minha mãe, deixe, deixe!
Ó minha mãe deixe-me ir
Ao arraial a Valpaços
Qu’eu vou e torno a vir!

Ó Senhora da Saúde,
Que dais a quem vos vai ver?
Bom terreiro p’ra dançar,
Água fresca p’ra beber.

Ó Senhora da Saúde,
Que dais aos vossos romeiros?
Dou-lhe água da minha fonte,
Sombra dos meus castinheiros.

Ó Senhora da Saúde,
Mandai varrer as areias!
Já lá rompi os sapatos,
Não quero romper as meias.

Ó Senhora da Saúde,
Eu p’rò ano lá irei
Ou casada ou solteira;
Santinha, isso é qu’eu não sei.

Ó Senhora da Saúde,
Eu p’rò ano não prometo,
Que me morreu o amor;
Ando vestida de preto.

Letra e música: Popular
Intérprete: Caminhos da Romaria (in CD “Doce Amanhecer”, Açor/Emiliano Toste, 2008)

Pur baixo de la punte

Kyrie Eleison
Kyrie Eeison
Christe Eleison
Christe Eleison
Kyrie Eleison

Pur baixo de la punte
Retomba l rio;
Ye ua lhabadeira
Kus, kus, bulis, bulis!
Kai, kai, minha bida!
Que lhaba trigo,
Que lhaba trigo.

Pur baixo de la punte
Retomba l’água;
Ye ua lhabadeira
Kus, kus, bulis, bulis!
Kai, kai, minha bida!
Que panhos lhaba,
Que panhos lhaba.

Pur baixo de la punte,
Stá la raposa
Remendando sue sáia
Kus, kus, bulis, bulis!
Kai, kai, minha bida!
De çaragoça,
De çaragoça.

Pur baixo de la punte,
Stá Catalina
Remendando sue sáia
Kus, kus, bulis, bulis!
Kai, kai, minha bida!
De costorina,
De costorina.

Letra e música: Popular (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes) / Introdução: Canto gregoriano Kyrie XI (Orbis Factor), Sécs. XIV-XVI
Arranjo, orquestração e harmonização do coro: Vasco Pearce de Azevedo
Intérprete: Ronda dos Quatro Caminhos com a Orquestra Sinfónica Portuguesa, o Coro do Teatro Nacional de S. Carlos, Armando Possante e coro gregoriano (in CD “Tierra Alantre”, Ocarina, 2014)
Primeira versão [?]: Galandum Galundaina (in CD “Modas i Anzonas”, Açor/Emiliano Toste, 2005)

Glossário:

  1. çaragoça (em português: saragoça) – tecido grosseiro de lã preta, geralmente usado na confecção de roupa dos camponeses. Deve o nome à circunstância de ser fabricado, primitivamente, na cidade aragonesa de Saragoça.
  2. costorina (em português: castorina, do fr. castorine) – nome dado, originalmente, ao tecido feito do pêlo do castor; posteriormente passou também a designar um tecido de lã, leve, macio e sedoso.
Galandum Galundaina, Modas i anzonas
Galandum Galundaina, Modas i anzonas

Senhor Galandun

Senhor Galandun, Galandun Galundaina!
Senhor Galandun, Galandun Galundaina!
Senhor Galandun, Galandun Galundaina!
Senhor Galandun!…

Senhor Galandun, Galandun Galundaina!
Senhor Galandun, Galandun Galundaina!
Madre la bizcaia, cun las trés traseiras, cun las delantreiras,
Dá-me la mano squierda, dá-me la dreita!
I arréden-se atrás, que manda la reberéncia!

Yá nun manda l Rei, que manda la Justícia!
Esses bailadores que se cáian cun la risa,
que se cáian, que se cáian!
Esses bailadores que se cáian cun la risa,
que se cáian, que se cáian!

Yá nun manda l Rei, que yá manda l’Alcaide!
Yá nun manda l Rei, que yá manda l’Alcaide!
Esses bailadores que se lhebanten i que bailen,
que bailen, que bailen!
Esses bailadores que se lhebanten i que bailen,
que bailen, que bailen!

Yá nun manda l Rei, que manda l Regidor!
Yá nun manda l Rei, que manda l Regidor!
Essas bailadeiras que se cáian cun la risa,
que se caian, que se cáian!
Essas bailadeiras que se cáian cun la risa,
que se caian, que se cáian!

Senhor Galandun, Galandun Galundaina!
Senhor Galandun, Galandun Galundaina!
Senhor Galandun, Galandun Galundaina!
Senhor Galundaina!…

La casa de l Cura nun ten mais que ua cama,
La casa de l Cura nun ten mais que ua cama:
An la cama drume l Cura donde conhos drume l’ama,
donde conhos drume l’ama;
An la cama drume l Cura donde conhos drume l’ama,
donde conhos drume l’ama.
Tu madre me dixo que eras machorra,
Tu madre me dixo que eras machorra;
Me saliste prenha, mira que porra,
que porra, que porra!
Me saliste prenha, mira que porra,
que porra, que porra!

Letra e música: Tradicional (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes)
Intérprete: Galandum Galundaina
Primeira versão de Galandum Galundaina (in CD “Senhor Galandum”, Açor/Emiliano Toste, 2009)

Siga a malta

Siga a malta, siga a malta,
siga a malta pra diante!
Siga a malta pra diante!
Esta malta stá parada
só por nun haber quien cante,
só por nun haber quien mande.

No tiempo de primabera
todo l mundo reberdece:
Bien lhargo l eimbierno seia
d’amberdecer nun se squece
i naide outra cousa spera
por esso naide se spante
que téngamos esta eideia.
Siga a malta pra diante!

Siga a malta, siga a malta,
siga a malta pra diante!
Siga a malta pra diante!
Esta malta stá parada
só por nun haber quien cante,
só por nun haber quien mande.

Na selombra dun sobreiro
quememos nuossa merenda:
Çcansados apuis la ronda
i se nun hai quien santenda;
Qualquier un quier ser purmeiro
ou por nada fáien guerra,
nós dezimos que yá bonda.
Siga a malta i trema a tierra!

Siga a malta, siga a malta,
siga a malta pra diante!
Siga a malta pra diante!
Esta malta stá parada
só por nun haber quien cante,
só por nun haber quien mande.

Siga a malta, siga a malta,
siga a malta i trema a tierra!
Siga a malta i trema a tierra!
Benga d’alhá quien benir,
esta malta nun arreda!
Esta malta nun arreda!

Anriba deste cabeço
l praino bemos, i Spanha;
Mas l cielo nunca l bimos,
muito hai quien mos anganha;
Yá muitá tubo esse ampeço
por esso rábia mos medra
i a cantar eiqui benimos.
Esta malta nun arreda!

Siga a malta, siga a malta,
siga a malta pra diante!
Siga a malta pra diante!
Esta malta stá parada
só por nun haber quien cante,
só por nun haber quien mande.

Siga a malta, siga a malta,
siga a malta i trema a tierra!
Siga a malta i trema a tierra!
Benga d’alhá quien benir,
esta malta nun arreda!
Esta malta nun arreda!

Letra: Tradicional (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes) e Amadeu Ferreira (estrofes incipit “No tiempo de primabera”, “Na selombra dun sobreiro” e “Anriba deste cabeço”)
Música: Tradicional (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes) e Galandum Galundaina
Intérprete: Galandum Galundaina
Versão original: Galandum Galundaina com José Medeiros (in CD “Quatrada”, Açor/Emiliano Toste, 2015)

Galandum Galundaina

Galandum Galundaina

Tanta silba

[ Tanta Pomba ]

Tanta silba, tanta silba,
tanta silba, tanta muora!
Tanta rapaza bonita
i miu pai sien ua nora!

I miu pai sien ua nuora,
pra l miu pai nuora nun hai;
Cumo há-de tener nuora
se nun falo para naide?

Atira, caçador, atira
a la palomba qu’anda na eira!
Ah lhadron que la mateste,
andaba para ser freira!

Andaba para ser freira,
traíe ua bela na mano;
Lhembrou-se de ls sous amores:
«Nun quiero ser freira, nó!»

Yá murriu la palomba branca,
yá alhá bai l portador;
Yá nun tengo quien me lhiebe
las cartas al miu amor.

La palomba chubiu a l aire,
la palomba alhá chubiu;
Nos braços de l miu amor
agarrei la palomba i eilha nun fugiu.

Atira, caçador, atira
a la palomba qu’anda na eira!
Ah lhadron que la mateste,
andaba para ser freira!

Andaba para ser freira,
traíe ua bela na mano;
Lhembrou-se de ls sous amores:
«Nun quiero ser freira, nó!»

Yá murriu la palomba branca,
yá alhá bai l portador;
Yá nun tengo quien me lhiebe
las cartas al miu amor.

La palomba chubiu a l aire,
la palomba alhá chubiu;
Nos braços de l miu amor
agarrei la palomba i eilha nun fugiu.
Piu!

Letra e música: Tradicional (Planalto Mirandês, Trás-os-Montes)
Arranjo: Clã e Galandum Galundaina
Intérprete: Galandum Galundaina com Manuela Azevedo (in CD “Quatrada”, Açor/Emiliano Toste, 2015)

Tinha vinte e quatro freiras

[ Trângulo-Mângulo (lengalenga) ]

Tinha vinte e quatro freiras,
mandei-as fazer um doce:
deu-lhes o trângulotrico trângulomângulo nelas,
não ficaram senão doze.

Dessas doze que ficaram,
mandei-as vestir de bronze:
deu-lhes o trângulotrico trângulomângulo nelas,
não ficaram senão onze.

Dessas onze que ficaram,
mandei-as lavar os pés:
deu-lhes o trângulotrico trângulomângulo nelas,
não ficaram senão dez.

Dessas dez que me ficaram,
mandei-as p’ró Dezanove:
deu-lhes o trângulotrico trângulomângulo nelas,
não ficaram senão nove.

Dessas nove que ficaram,
mandei-as comer biscoito:
deu-lhes o trângulotrico trângulomângulo nelas,
não ficaram senão oito.

Dessas oito que ficaram
mandei-as p’ró Dezassete:
deu-lhes o trângulotrico trângulomângulo nelas,
não ficaram senão sete.

Dessas sete que me ficaram,
mandei-as cantar os Reis:
deu-lhes o trângulotrico trângulomângulo nelas,
não ficaram senão seis.

Dessas seis que me ficaram,
mandei-as p’ró João Pinto:
deu-lhes o trângulotrico trângulomângulo nelas,
não ficaram senão cinco.

Dessas cinco que ficaram,
mandei-as cortar tabaco:
deu-lhes o trângulotrico trângulomângulo nelas,
não ficaram senão quatro.

Dessas quatro que ficaram,
mandei-as lá outra vez:
deu-lhes o trângulotrico trângulomângulo nelas,
não ficaram senão três.

Dessas três que me ficaram,
mandei-as calçar as luvas:
deu-lhes o trângulotrico trângulomângulo nelas,
não ficaram senão duas.

Dessas duas que ficaram,
mandei-as comer pirua:
deu-lhes o trângulotrico trângulomângulo nelas,
não ficaram senão uma.

Tinha vinte e quatro freiras,
fi-las andar na poeira:
elas morreram-me todas
com uma grande borracheira.

Letra: Popular (Santa Marta de Penaguião, Trás-os-Montes e Alto Douro)
Música: Carlos Guerreiro
Intérprete: Gaiteiros de Lisboa*
Versão original: Gaiteiros de Lisboa com Vozes da Rádio (in CD “Bocas do Inferno”, Farol Música, 1997; CD “A História”, Uguru, 2017) [>> YouTube]
Outra versão: Gaiteiros de Lisboa com Vozes da Rádio (in 2CD “Dançachamas: Ao Vivo”: CD 2, Farol Música, 2000)